Instytut Agronomiczny w Warszawie-Marymoncie

(1816-1862)







     Instytut Agronomiczny został utworzony w 1816 r., był pierwszą wyższą szkołą rolniczą na terenie ziem polskich i jedną z pierwszych w Europie. Uczelnia w pierwszych latach działalności występowała pod nazwą Szkoły Agronomicznej. Faktyczne otwarcie nastąpiło w roku 1820, pod ostateczną już nazwą Instytutu Agronomicznego. Inicjatorami utworzenia Instytutu byli Stanisław Staszic i Stanisław Potocki, a jej pierwszym dyrektorem został Jerzy Beniamin Flatt. Siedzibą Instytutu był dawny pałac Marysieńki Sobieskiej. Na parterze  budynku zlokalizowano kaplicę, a na piętrze gabinety. Instytutowi przydzielono dobra  rządowe - Marymont z Bielanami i folwarkami Ruda, Wawrzyszew i Buraki. Początkowo składał się z jednej klasy, kształcącej ekonomów i zarządców dóbr. W 1822 r. nastąpiła reorganizacja Instytutu. Powstały dwa poziomy nauczania: wyższy dla przyszłych ekonomów i zarządców dóbr oraz synów właścicieli ziemskich oraz elementarny dla przyszłych kwalifikowanych robotników-parobków, owczarzy i gorzelanych.

Seweryn Zdzitowiecki

Dyrektor Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Marymoncie w latach 1853-1859

Michał Oczapowski

Dyrektor Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Marymoncie w latach 1836-1853

Wojciech Jastrzębowski

Profesor botaniki, fizyki, zoologii i ogrodnictwa w Instytucie Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Marymoncie

Nauka w klasie niższej odbywała się wyłącznie w sposób praktyczny i trwała jeden rok. W klasie wyższej początkowo również jeden rok, później przedłużono ją do dwóch lat. Przyjmowano do niej tylko kandydatów, którzy ukończyli szkoły wydziałowe lub cztery klasy szkoły wojewódzkiej.  W 1824 r., na skutek kolejnej reorganizacji zniesiono klasę niższą, a przyłączono do Instytutu nowo otwartą Szkołę Weterynarii. Nauka w szkole trwała dwa lata i ograniczała się w zasadzie do leczenia i kucia koni. Po upadku powstania listopadowego władze rosyjskie zamknęły wszystkie szkoły wyższe i zawodowe w Królestwie Polskim, w tym Instytut Agronomiczny, który został przywrócony do życia dopiero w 1836 r. Do 1840 r. szkołę ukończyło 92 uczniów.  

Budynki Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Marymoncie

Marymontczycy

Wykaz absolwentów Instytutu Agronomicznego oraz Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Warszawie - Marymoncie

zobacz >>

W 1840 r. uczelnię ponownie zreorganizowano przez dodanie wydziału leśnego i przekształcono ją w Instytut Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa. Od tej pory Instytut przyjmował kandydatów wyłącznie po ukończeniu przynajmniej sześciu klas gimnazjum. W tym okresie dyrektorem Instytutu był Michał Oczapowski, a jednym z jego uczniów Adam Asnyk. W 1857 roku Instytut znowu przeszedł reorganizację. Od tej pory przyjmowano do niego absolwentów gimnazjów i wyższych szkół realnych, a naukę w nim przedłużono do trzech lat.W latach 1841-1861 oddział rolny ukończyło 1287 uczniów, a leśny 288. W instytucie kształciła się młodzież ze sfer urzędniczych, ze środowisk zubożałej szlachty oraz inteligencji miejskiej. W 1861 roku w wyniku reorganizacji Instytut ostatecznie zamknięto przenosząc jego zasoby i wyposażenie do nowo utworzonego Instytutu Politechnicznego i Rolniczo-Leśnego w Puławach zwanych dawniej Nową Aleksandrią.




Instytut Politechniczny i Rolniczo-Leśny

(1862-1869)







     W wyniku reformy szkolnictwa w Królestwie Polskim, przeprowadzonej przez Aleksandra Wielopolskiego, w 1862 r. Instytut z Marymontu przeniesiono do Nowej Aleksandrii (ówczesna nazwa Puław). Należy przyznać, że Puławy oddalone od wszelkich ośrodków przemysłowych i górniczych, nie miały odpowiednich warunków dla właściwego rozwoju całości politechniki. Jedynie oddziały Rolniczy i Leśny znalazły tutaj warunki najbardziej idealne. Tło przyrodnicze ziemi puławskiej przewyższało Marymont pod względem dydaktycznym. Okolice Puław wyróżniają się bardzo dużą rozmaitością form ukształtowania powierzchni, co nie jest dla rolnictwa rzeczą bez znaczenia. Obok rolników i leśnicy mieli tu dobre warunki do pracy i nauki. Jednolite bory sosnowe, porastające jałowe piaski okolic Warszawy, zostały tutaj zastąpione przez wspaniałe lasy o bardzo urozmaiconym drzewostanie. Do najpospolitszych komponentów tych lasów należały: dąb,wiąz, brzoza, osika, grab, lipa i topola. Dendrolodzy i ogół botaników znaleźli na terenie ziemi puławskiej wdzięczne pole do pracy dzięki ogromnemu bogactwu i zróżnicowaniu szaty roślinnej.
                          Instytut Politechniczny i Rolniczo-Leśny dzielił się na pięć następujących oddziałów:                                               

                                        1. Inżynierów Cywilnych

                                        2. Mechaników

                                        3. Chemików-Górników

                                        4. Rolniczy

                                        5. Leśny

                            Wykaz etatów:


                                          1. Dyrektor

                                          2. Dwóch inspektorów (jeden do spraw oddziałów, tzw. Inżynieryjnych, a drugi do spraw oddziałów                   Rolniczego i Leśnego.

                                          3. Sekretarz

                                          4. 18 wykładowców (w tym 8 z tytułem profesorów i 10 z tytułem nauczycieli)

                                          5. Lekarz wykładający jednocześnie higienę.

                                          6. Dwóch laborantów

                                          7. Dwóch zarządców warsztatów

                                          8. Zarządzający gospodarstwem

                                          9. Ogrodnik

 Profesorowie, wybierani przez wszystkich wykładowców spośród najpoważniejszych nauczycieli, wchodzili w skład  Rady Instytutu Politechnicznego i Rolniczo-Leśnego, w której funkcję prezesa pełnił z urzędu dyrektor; poza tym zasiadali w Radzie obaj inspektorzy a także inne osoby, dokoptowane z różnych względów przez dyrektora. W ten sposób tworzyło się pewne gremium, które w ramach istniejących przepisów ogólnych nadawało uczelni kierunek działalności naukowej i pedagogicznej. Skład Rady musiał być zatwierdzony przez Komisję Rządową Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Poza Radą istniało specjalne kolegium do spraw administracyjnych i finansowych. Był to tzw. zarząd Instytutu, złożony z dyrektora, 2 inspektorów i sekretarza, będącego stałym jego protokolantem. Zaopatrzenie Instytutu przedstawiało się od samego początku dość okazale. Z Marymontu przewieziono do Puław większość ruchomości zakładowych, a przede wszystkim bibliotekę, całkowite urządzenia pracowni chemicznej oraz bogate zbiory mineralogiczne, zoologiczne, botaniczne i leśne. Po Gimnazjum Realnym Warszawskim otrzymał Instytut również bibliotekę i wiele pomocy szkolnych dla gabinetu chemicznego, mineralogicznego, geologicznego, i fizyczno-matematycznego. Z innych zlikwidowanych placówek naukowych, przyczyniły się do pomnożenia bogactwa uczelni puławskiej: Szkoła Farmaceutyczna Warszawska (zbiory mineralogiczne), Instytut Szlachecki (gabinet przyrodniczy i sprzęt demonstracyjny do wykładów matematyki) oraz Wyższa Szkoła Techniczna w Łodzi. Ponadto  Komisja Rządowa Przychodów i Skarbu oraz Spraw Wewnętrznych obdarzyła Instytut wspaniałą kolekcją modeli maszyn, budowli , mostów itp. a także nieomal kompletną kolekcją rud krajowych. Wszystkie potrzebne, brakujące jeszcze pomoce naukowe zakupiono za specjalnie na ten cel przyznanych funduszy.

 Dokumenty dotyczące Instytutu Politechnicznego i Rolniczo-Leśnego z lat 1862-1863

Warto zaznaczyć, że z wyjątkiem Marymontu - wszystkie wymienione placówki naukowe całkowicie zostały zlikwidowane, jedynie Instytut Marymoncki potraktowany był jako uczelnia przeniesiona i zreformowana po wcieleniu jej do Instytutu Politechnicznego.

  Ciągłość istnienia "Marymontu", stale podkreślał sekretarz Instytutu Marymonckiego, a później Instytutu Puławskiego- Feliks Erlicki. Znaczna część nauczycieli Instytutu Marymonckiego znalazła zatrudnienie w Puławach. Tak więc oddziały Rolniczy i Leśny Instytutu Politechnicznego i Rolniczo- Leśnego były istotnie dalszym ciągiem Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Marymoncie, tym więcej, że pewnej części uczniów, którzy w Marymoncie ukończyli kurs pierwszy lub drugi zaliczono odbyte studia. Ze względu na istnienie oddziałów- Rolniczego i Leśnego- potrzebne były , tak jak i w swoim czasie uczelni marymonckiej, odpowiednie folwarki. W zamian za utracony na rzecz skarbu państwa klucz marymoncki, władze przekazały Instytutowi część gruntów po dawnym folwarku Włostowice( tzw. "Kępa" lub "Mokradki") oraz nieźle zagospodarowane dobra Końskowola i Góra Puławska.

  Położone na żyznych nadwiślańskich madach i w bezpośredniej bliskości samego Instytutu pola włostowickie przeznaczono na zakład doświadczalny. Budynki gospodarskie zostały w szybkim czasie doprowadzone do stanu użyteczności, a położony na terenie nowego obiektu ziemskiego pałac Marii z Czartoryskich ks. Wirtemberskiej, czyli tzw. "Marynki" wyremontowano urządzając  tam mieszkania dla kierownictwa i personelu zakładowego oraz pracownię. Odległy o 7 km od Puław ( w kierunku Lublina) folwark Końskowola miał mieć charakter wzorowego gospodarstwa dochodowego, gdzie studenci mogli odbywać praktyki. W Końskowoli posiadającej również bardzo dobre ziemie ( głównie lessy ) i do pewnego stopnia uprzemysłowionej ( młyn wodny, cegielnia, browar), istniały idealne warunki dla intensyfikacji produkcji rolnej. Było to niezmiernie ważne ze względów dydaktycznych, bowiem młodzież stykała się w kraju najczęściej z gospodarstwami ekstensywnymi. Wartościowymi obiektami majątku były także dwa stawy ( Końskowolski i Witowicki), słynące niegdyś z ogromnego przyrostu ryb.

Położona na glebach wykształconych z glin i piasków Góra Puławska miała być prowadzona identycznie jak Końskowola. Niestety Góra Puławska jest położona po drugiej stronie Wisły, a przeprawienie się promem przez rzekę zabierało dużo czasu i natrafiało nieraz na różne trudności. Dlatego też wszczęto starania o zamianę Góry Puławskiej na inny folwark. Starania te , przy poparciu Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, doprowadziły w późniejszym czasie (1868 r.) do pomyślnego rezultatu i Instytut, w zamian za Górę Puławską, uzyskał graniczący z Końskowola Pożóg.

   Mimo pewnych braków, Instytut Politechniczny był od chwili powstania placówką bardzo bogatą i posiadał naprawdę szerokie możliwości, szczególnie w zakresie oddziałów Rolniczego i Leśnego, dzięki którym mógł się stać równie poważną uczelnią, jak Szkoła Główna Warszawska. W związku z tym ustalono, że warunkiem przyjęcia na studia do Instytutu jest ukończenie pełnego kursu gimnazjalnego łącznie z uzyskaniem świadectwa dojrzałości. Czas trwania studiów wynosił według ustawy 3 lata na oddziałach politechnicznych inżynieryjnych i 2 lata na Rolnictwie i Leśnictwie. Rok szkolny miał trwać 10 miesięcy i dzielić się na semestry. Przymus praktyk wakacyjnych w gospodarstwach i przedsiębiorstwach Instytutowych nie obowiązywał, natomiast wszyscy studiujący powinni byli odbyć dłuższą praktykę po uzyskaniu absolutorium i dopiero potem dopuszczano ich do egzaminu dyplomowego. Dyplomowani otrzymywali tytuł: Agronomów, Leśniczych, Inżynierów Cywilnych. W dyplomach wpisywano jeszcze w razie wykazania doskonałych postępów: "ze szczególnym dla kraju pożytkiem". Na ogół przepisy dotyczące wykładowców i studiujących w Instytucie były takie same, jak w Szkole Głównej Warszawskiej. Program nauczania ustaliła Rada Administracyjna Królestwa na wniosek Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Rada Instytutu mogła go zmienić w drobnych tylko szczegółach. Według tego programu miały być na poszczególnych latach wykładane przedmioty: wspólne dla wszystkich 5 oddziałów, wspólne dla oddziałów Rolniczego i Leśnego i specjalne dla każdego z dwóch ostatnio wymienionych.

  Funkcję dyrektora Instytutu pełnił początkowo inspektor Dominik Okniński, a później prof. A. Zieliński. W charakterze inspektorów zatrudnienie byli F. Miłosz i Julian Łubieński. Sekretarzem Rady i Zarządu mianowano F. Erlickiego. Spośród sił pomocniczych, biorących bezpośredni udział w pracy pedagogicznej, zasługują na wymienienie : kierownik warsztatów Instytutu Władysław Korzeniowski, laborant gabinetu fizycznego Józef Niedzielski, ogrodnicy : I. Hanusz i jego następca Franciszek Pelda oraz administrator dóbr, należących do uczelni Wilhelm Timm. 

  Mówiąc o wykładowcach, należy zwrócić specjalną uwagę na dwóch szczególnie wybitnych profesorów, a mianowicie: J. Trejdosiewicza i F. Berdau. Nazwiska tych uczonych były i do dziś są znane nie tylko u nas, ale i zagranicą. Pierwszy z nich wsławił się jako niezrównany badacz i znawca stosunków geologicznych Królestwa Polskiego, a drugi jako jeden z najsumienniejszych i najpracowitszych florystów polskich.

  Wskutek dużej liczby kandydatów zdających egzaminy, normalne zajęcia w Instytucie Politechnicznym i Rolniczo Leśnym rozpoczęły się późną jesienią 1862 r. Ogółem przyjęto do Instytutu 423 słuchaczy. Na 105 słuchaczy Oddziału Rolniczego przypadło 34 byłych Marymontczyków ( w tym 15 z pierwszego, a 19 z drugiego kursu) a na 50 zapisanych na Oddział Leśny - 15 ( z I kursu - 9, a z II kursu - 6).